داوری خوب، چراغ راه علم است. یک نظر دقیق میتواند مقاله را متحول کند و اشتباه کوچک داوری، سالها پژوهش را هدر دهد. بیایید یاد بگیریم چگونه یک «داور استاندارد» باشیم.
چرا معیار سنجش داوری مهم است؟
در دنیای پژوهش، داوری همتا فقط یک فرم اداری نیست؛ فرایندی است که کیفیت علم را شکل میدهد. با وجود ابزارهای متنوع، تعریف واحدی از «کیفیت گزارش داوری» وجود ندارد و همین باعث میشود ارزیابی و آموزش داوران دشوار شود. ۹ حوزهی اصلی کیفیت برای گزارش داوری شناسایی شده است که میتواند چارچوب مفیدی برای هر سردبیر، برنامه آموزشی داوران و پژوهشگر جوان باشد. در ادامه برای هر حوزه توضیح عملی، نکات کاربردی برای داوران و گویههای نمونه برای ارزیابی آورده شده است تا بتوانید هم خودتان را بسنجید و هم ابزار سادهای برای سردبیران بسازید.
۱. اهمیت و مرتبط بودن مطالعه
این حوزه (Relevance of the study) میسنجد که آیا داور در گزارش خود به اهمیت سوال پژوهشی و سودمندی مطالعه برای حوزهی علمی یا کاربردی اشاره کرده است؟ داوری که نتواند به وضوح اهمیت مسئله را بیان کند، کمکی به تصمیمگیرنده (سردبیر) نمیکند. داور باید ابتدا در یک پاراگراف کوتاه بنویسد «این مطالعه چه سوالی را پاسخ میدهد؟» و «برای چه مخاطبی/چه کاربردی مهم است؟». اگر اهمیت مطالعه واضح نیست، چرایی آن را تعیین کنید.
گویههای پیشنهادی برای ارزیابی داور:
۱- آیا داور به طور مشخص اهمیت سوال پژوهشی را توضیح داده است؟
۲- آیا داور ارتباط یافتههای مطالعه با نیازهای رشته/بالین را روشن کرده است؟
۳- آیا داور اشاره کرده که نتایج برای چه گروهی از خوانندگان یا سیاستگذاران مفید است؟
۴- آیا داور در صورت ضعف در اهمیت موضوع، توصیهای برای روشنتر کردن هدف مقاله ارائه داده است؟
۲. تازگی / نوآوری
این حوزه (Originality of the study) بررسی میکند که آیا داور دربارهی تازگی، ارزش افزوده یا جایگاه کاری نسبت به کارهای پیشین نظر داده است؟ داور باید نشان دهد مطالعه چه چیزی جدید ارائه میکند یا چه شکافی را پر میکند. داور میتواند مروری کوتاه (یک یا دو جمله) دربارهی وضعیت دانش فعلی بدهد و سپس تفاوت کار مورد نظر را برجسته کند. اگر نوآوری کم است، پیشنهاد کنید چگونه نویسنده میتواند این نقطه را تقویت کند. برای مثال، از طریق تبیین بهتر روش کار یا برجستهسازی یافتهها.
گویههای پیشنهادی برای ارزیابی داور:
۱- آیا داور دربارهی تازگی/نوآوری مقاله اظهار نظر صریح داشته است؟
۲- آیا داور منابع/مطالعات مرتبط را ذکر کرده و تفاوت کار فعلی را توضیح داده است؟
۳- آیا داور در صورت نبود نوآوری، پیشنهاداتی برای شفافتر کردن سهم مقاله در دانش فعلی ارائه داده است؟
۴- آیا داور به محدودیتهای نوآوری (مثلاً نمونه کوچک یا طراحی ضعیف) اشاره کرده و پیامدهای آن را توضیح داده است؟
۳. تفسیر نتایج
این حوزه (Interpretation of the study results) میسنجد که آیا داور دربارهی اینکه نویسندگان چگونه نتایج را تفسیر کردهاند (آیا نتیجهگیریها منطقیاند، آیا محدودیتها و اثرات شانس/سوگیری لحاظ شدهاند) نظر داده است؟ داور باید بررسی کند آیا نویسندگان به صورت اغراقآمیز نتیجهگیری کردهاند، آیا محدودیتها کامل ذکر شده و آیا پیشنهادات برای مطالعات آینده منطقیاند. در گزارش، مثالهای مشخص از جاهایی که تفسیر باید ملایمتر یا دقیقتر ارائه شوند بیاورید.
گویههای پیشنهادی برای ارزیابی داور:
۱- آیا داور ارزیابی کرده که نتیجهگیریها با شواهد ارائهشده سازگار است؟
۲- آیا داور مواردی را مشخص کرده که نویسندگان دربارهی علتها/رابطهها به صورت اغراقآمیز تفسیر کردهاند؟
۳- آیا داور پیشنهاداتی برای تعدیل نتیجهگیریها یا افزودن شواهد تکمیلی ارائه داده است؟
۴- آیا داور به ذکر محدودیتها و تأثیر آنها بر تفسیر نتایج توجه کرده است؟
۴. نقاط قوت و ضعف مطالعه
براساس این حوزه (Strengths and weaknesses) داور باید توانایی شناسایی نکات مثبت و منفی کلی مقاله را داشته باشد و آنها را به صورت صریح و قابلفهم گزارش کند. این کمک میکند نویسندگان اصلاحات هدفمند انجام دهند و سردبیر تصمیم آگاهانه بگیرد.
۴. الف) روشها
در این بخش به نقد روشکار متشکل از طراحی مطالعه، انتخاب نمونه، معیارها، پروتکل و پیادهسازی پرداخته میشود.
گویههای پیشنهادی برای ارزیابی داور:
۱- آیا داور به وضوح نقاط قوت و ضعف طراحی مطالعه را تشخیص داده است؟
۲- آیا داور اشکالات احتمالی در شیوه نمونهگیری یا برآورد حجم نمونه را توضیح داده است؟
۳- آیا داور پیشنهاداتی برای اصلاح یا توضیح بیشتر روشها (مثلاً شفافسازی معیارها، افزودن تحلیلات کنترلی) ارائه داده است؟
۴. ب) روشهای آماری
در این بخش به نقد تحلیلهای آماری، تناسب آنها و گزارش مناسب نتایج آماری پرداخته میشود.
گویههای پیشنهادی برای ارزیابی داور:
۱- آیا داور کیفیت تحلیل آماری را بررسی و ضعفها را مشخص کرده است؟
۲- آیا داور در صورت نیاز پیشنهاد کرده که فواصل اطمینان/اندازه اثر گزارش شود؟
۳- آیا داور اشکالات در فرضیات یا روشهای مدلسازی را برجسته کرده و اصلاحات پیشنهادی داده است؟
۵. ارائه و ساماندهی مقاله
این حوزه (Presentation and organization) مربوط به خوانایی متن، نظم بخشها، کیفیت جداول و شکلها و شفافیت در بیان نتایج و بحث است. داور باید مشخص کند کدام جداول/شکلها نیاز به بازنگری دارند، کجا پاراگرافها نامنظماند و کدام بخشها نیاز به خلاصهسازی یا افزودن شواهد دارند. به نویسنده مثالهای مشخص و ساده برای بازنویسی بدهید.
گویههای پیشنهادی برای ارزیابی داور:
۱- آیا داور پیشنهادات مشخصی برای بهبود نگارش و ساختمان مقاله ارائه داده است؟
۲- آیا داور کمبودها یا ابهامات در جداول و شکلها را شناسایی و نحوه اصلاح را پیشنهاد کرده است؟
۳- آیا داور ساختار منطقی فصلها و جریان اطلاعات (راحتی مخاطب در دنبال کردن مسیر استدلال) را ارزیابی کرده است؟
۴- آیا داور توصیههایی برای افزایش وضوح نوشتار (مثلاً کوتاهسازی جملات طولانی، تعریف اصطلاحات) ارائه داده است؟
۶. ساختار نظرات داور
این حوزه (Structure of reviewer’s comments) میسنجد که آیا نظرات داور منظم و بخشبندیشده هستند؟ داور باید هنگام نوشتن گزارش، از جمعبندی کوتاه برای سردبیر، ارائه نکات کلی و ارائه نکات دقیق به صورت خطبهخط استفاده کند تا هم سردبیر و هم نویسنده بهرهمند شوند.
گویههای پیشنهادی برای ارزیابی داور:
۱- آیا گزارش داور ساختار مشخص (خلاصه، نکات کلی، نکات خطبهخط) دارد؟
۲- آیا نکات داور به صورت شمارهگذاری یا بخشبندی شده و قابلپیگیری هستند؟
۳- آیا داور برای سردبیر یک توصیه/جمعبندی روشن ارائه کرده است؟
۷. خصوصیات نظرات داور
این حوزه (Characteristics of reviewer’s comments) چند زیرمجموعه دارد که هرکدام برای تعیین کیفیت گزارش مهم هستند.
۷. الف) وضوح
آیا نظرات بهطور روشن و قابلفهم نوشته شدهاند؟ ابهام یا اصطلاحات مبهم باعث کاهش کاربردی بودن گزارش میشود.
گویههای پیشنهادی برای ارزیابی داور:
۱- آیا نظرات داور واضح و قابلفهم است؛ خواننده میتواند بهسرعت منظور را درک کند؟
۲- آیا داور از جملات کوتاه و ساختار واضح برای انتقال پیام استفاده کرده است؟
۷. ب) سازندگی
آیا داور نقدها را با پیشنهادات عملی همراه کرده است یا صرفاً نکات منفی فهرست شدهاند؟ گزارش سازنده به نویسنده کمک میکند مقاله را بهتر کند.
گویههای پیشنهادی برای ارزیابی داور:
۱- آیا نقدها با پیشنهادات عملی برای بهبود همراه هستند؟
۲- آیا داور راهحلهای مشخص یا منابع پیشنهادی برای اصلاح ارائه کرده است؟
۷. پ) جزئیات/عمق
آیا گزارش داوری حاوی بازخورد دقیق و مستدلی است یا صرفاً کلیگویی است؟ جزئیات برای نویسنده حیاتیاند.
گویههای پیشنهادی برای ارزیابی داور:
۱- آیا داور نکات دقیق (مثلاً ارجاع به خطوط/جداول مشخص) ارائه داده است؟
۲- آیا گزارش داوری دارای شواهد یا مثالهایی دارد که نشاندهندهي دقت داور در مطالعه مقاله باشد؟
۷. ت) انصاف
آیا داور بیطرفانه و متعادل نظر داده است یا قضاوتهای تند و بدون دلیل دارد؟ انصاف مهم است تا نویسنده فرصتی برای اصلاح داشته باشد.
گویههای پیشنهادی برای ارزیابی داور:
۱- آیا نظرات داور متوازن و بدون قضاوت شخصی ظالمانه است؟
۲- آیا داور هم نقاط قوت و هم ضعف را با منطق ذکر کرده است؟
۷. ث) دانش
آیا داور از دانش کافی در حوزه موضوعی و روششناسی برخوردار است؟
گویههای پیشنهادی برای ارزیابی داور:
۱- آیا نظرات نشاندهنده تسلط داور به موضوع و روشهاست؟
۲- داور منابع یا مبانی نظری مرتبط را درست شناسایی کرده است؟
۷. ج) لحن
لحن گزارش باید حرفهای و مودب باشد. لحن تند باعث آزردگی و کاهش پذیرش پیشنهادها میشود.
گویههای پیشنهادی برای ارزیابی داور:
۱- آیا لحن گزارش محترمانه و حرفهای است؟
۲- آیا هیچ عبارتی حاوی حمله شخصی یا تحقیر وجود ندارد؟
۸. بهموقع بودن گزارش
این حوزه (Timeliness of the review report) به مدت زمان صرف شده برای تهیه گزارش داور میپردازد. گزارش دیرهنگام میتواند فرایند انتشار را مختل کند و ارزش علمی را کاهش دهد. داور باید دلایل موجود برای تاخیر را اعلام کند؛ اما در صورت امکان، رعایت ضربالاجلها یک نشانه حرفهای است.
گویههای پیشنهادی برای ارزیابی داور:
۱- آیا داور گزارش را در زمان مقرر یا با تأخیر قابل قبول ارسال کرده است؟
۲- آیا در صورت تأخیر طولانی، داور دلایل موجه (مثلاً نیاز به تحلیل اضافی) را ذکر کرده است؟
۹. مفید بودن گزارش
این حوزه (Usefulness of the review report) دو زیرمجموعه دارد که نشان میدهد گزارش برای چه کسی و چگونه مفید بوده است.
۹. الف) برای تصمیمگیری
آیا گزارش برای سردبیران اطلاعات کافی فراهم کرده تا تصمیم پذیرش/رد/بازنگری را اتخاذ کنند؟
گویههای پیشنهادی برای ارزیابی داور:
۱- آیا گزارش داور اطلاعات و استدلال کافی برای کمک به تصمیم سردبیر فراهم کرده است؟
۲- آیا داور نظر روشنی دربارهی توصیه (پذیرش/بازنگری/رد) داده و آن را با شواهد پشتیبانی کرده است؟
۹.ب) برای بهبود نگارش
آیا نظرات به نویسندگان کمک میکند مقاله را عملاً (با بازنویسی، افزودن تحلیل، تغییر جدول) بهتر کنند؟
گویههای پیشنهادی برای ارزیابی داور:
۱- آیا نکات ارائهشده میتوانند بهصورت عملی مقاله را بهبود دهند؟
۲- آیا داور پیشنهاداتی مشخص برای اصلاح جداول/شکلها/توضیحات ارائه کرده است؟
منبع
یافتههای این مقاله از مطالعهی مروری Superchi و همکاران (۲۰۱۹) استخراج شده است.
دیدگاه شما